Hạn chế lộ khuôn mặt, giọng nói trên mạng để tránh bị deepfake

Deepfake chỉ giả được bạn khi có đủ nguyên liệu: ảnh chân dung rõ nét từ nhiều góc, video có cử động tự nhiên và đoạn ghi âm giọng nói. Giảm lượng nguyên liệu đó trên mạng, bằng cách thu hẹp đối tượng xem, bớt đăng video nói chuyện trực diện và không trả lời cuộc gọi lạ bằng những câu dài, là cách tự vệ ở phía người bị giả mạo. Kết hợp với một “mật mã gia đình” để xác minh khi có cuộc gọi khẩn cấp, bạn chặn được phần lớn kịch bản lừa người thân bằng hình và giọng của mình.

Deepfake đã đi xa tới đâu

Tại hội thảo “AI & Deepfake - Vũ khí mới của lừa đảo nhắm vào lãnh đạo doanh nghiệp” tổ chức ở TP.HCM ngày 18/9/2026 do Chi hội phía Nam của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) tổ chức, các diễn giả mô tả ba giai đoạn tiến hóa của giả mạo danh tính, theo bài tường thuật trên Thị trường Tài chính Tiền tệ ngày 19/9/2026. Ban đầu là ghép ảnh 2D để đối chiếu với giấy tờ; sau đó là video quay sẵn, camera ảo và kỹ thuật chèn luồng video để vượt kiểm tra người thật; từ 2024–2025, các cuộc tấn công kết hợp nhiều loại dữ liệu danh tính. Từ năm 2026, giới chuyên gia cảnh báo về các tác tử AI tự dò tìm điểm yếu trong cả quy trình mở tài khoản, xác minh danh tính và hoàn tất giao dịch.

Ở quy mô toàn cầu, Việt Nam News dẫn khảo sát của Gartner năm 2025 cho biết 62% tổ chức từng gặp ít nhất một vụ tấn công deepfake liên quan tới thao túng tâm lý hoặc quy trình tự động trong 12 tháng trước đó. Trí tuệ nhân tạo khiến việc làm giả danh tính, giấy tờ, giọng nói và khuôn mặt trở nên dễ dàng hơn.

Nguyên liệu của kẻ giả mạo đến từ đâu

Phần lớn đến từ chính những gì chúng ta đăng công khai:

• Video nói chuyện trực diện: các đoạn livestream, video ngắn kể chuyện, video bán hàng cung cấp cả khuôn mặt chuyển động lẫn giọng nói.
• Ảnh chân dung độ phân giải cao: ảnh đại diện, ảnh cưới, ảnh kỷ yếu, ảnh hồ sơ nghề nghiệp.
• Tin nhắn thoại: những đoạn ghi âm gửi trong nhóm chat đông người có thể bị chuyển tiếp ra ngoài.
• Cuộc gọi lạ: trò chuyện lâu với số lạ có thể cho kẻ gian đủ mẫu giọng.

Dữ liệu danh tính đi kèm như tên người thân, nơi làm việc, lịch trình đi lại giúp kịch bản thêm thuyết phục. Báo cáo về xu hướng tấn công trong bài báo cáo an ninh mạng 2026: AI bị vũ khí hóa cho thấy việc thu thập và ghép nối dữ liệu này ngày càng được tự động hóa.

Thu hẹp “bề mặt khuôn mặt” trên mạng xã hội

Kiểm tra ai đang xem được gì

Mở trang cá nhân ở chế độ người lạ xem (nhiều mạng xã hội có tính năng xem trước với tư cách công khai). Những album ảnh, video cũ để công khai từ nhiều năm trước thường là kho nguyên liệu lớn nhất. Chuyển chúng sang chế độ bạn bè hoặc chỉ mình tôi.

Cân nhắc trước khi đăng video nói trực diện

Không cần ngừng hẳn, nhưng có thể chọn: video phong cảnh, video tay làm việc, video có lồng nhạc thay vì nói trực tiếp. Người làm nội dung hoặc bán hàng trực tuyến khó tránh xuất hiện, nhưng nên tách tài khoản công việc khỏi tài khoản cá nhân, để người thân và bạn bè không bị nhắm từ chính kênh công khai của bạn.

Ảnh của trẻ em và người lớn tuổi

Trẻ em và ông bà thường là đối tượng dễ bị mạo danh hoặc bị lừa nhất. Hạn chế đăng ảnh rõ mặt của con, của bố mẹ ở chế độ công khai, và nhắc người thân làm tương tự.

Giọng nói: tài sản bị xem nhẹ

Nhiều người cẩn thận với ảnh nhưng lại thoải mái với giọng nói. Một vài điều chỉnh:

1. Với cuộc gọi từ số lạ, để người gọi nói trước; nếu là cuộc gọi tiếp thị hoặc im lặng, gác máy thay vì hỏi đi hỏi lại.
2. Không trả lời các cuộc gọi “khảo sát” yêu cầu bạn nói tên, nói “có” hoặc đọc một câu cho trước.
3. Hạn chế gửi tin nhắn thoại dài vào nhóm chat đông thành viên không quen.
4. Với lời chào trong hộp thư thoại, dùng câu ngắn mặc định thay vì ghi âm giọng mình.

Mật mã gia đình: lớp xác minh không cần công nghệ

Các khuyến nghị tại hội thảo tháng 9 nhấn mạnh việc không dựa vào một yếu tố duy nhất như khuôn mặt hay giọng nói, và xác minh lại giao dịch lớn hoặc bất thường qua một kênh độc lập trước khi đồng ý. Ở quy mô gia đình, điều đó có thể đơn giản hóa thành một mật mã riêng:

• Cả nhà thống nhất một từ hoặc câu hỏi chỉ người trong nhà biết, không xuất hiện trên mạng xã hội.
• Khi có cuộc gọi khẩn cấp xin tiền, dù hình và giọng giống hệt, hãy hỏi mật mã.
• Nếu người gọi lảng tránh hoặc viện cớ mạng kém, gác máy và gọi lại vào số quen thuộc.

Các dấu hiệu cần cảnh giác được nêu tại hội thảo cũng rất đáng ghi nhớ: tình huống khẩn cấp cực độ, yêu cầu giao dịch ngoài giờ hoặc ngày nghỉ, đột ngột đổi số tài khoản nhận tiền, đề nghị giữ bí mật, và yêu cầu dùng một kênh xác minh chưa từng dùng trước đó. Mùa cuối năm và Tết, khi nhiều người đi xa và giao dịch dồn dập, các dấu hiệu này dễ bị bỏ qua.

Thử thách trực tiếp khi gọi video

Hội thảo cũng nhắc tới các thử thách trực tiếp trước camera như quay đầu, tiến lại gần hay lùi ra xa camera. Khi nghi ngờ trong cuộc gọi video, bạn có thể yêu cầu người kia quay nghiêng mặt, đưa tay lướt qua mặt, hoặc cầm một vật cụ thể lên. Đây không phải phép thử chắc chắn, vì công nghệ giả mạo liên tục cải thiện, nhưng nó tạo thêm một bước khiến kẻ gian phải lộ sơ hở hoặc tìm cớ kết thúc.

Chia sẻ riêng tư một cách an toàn hơn

Không đăng công khai không có nghĩa là không chia sẻ. Với ảnh, video gia đình, hãy dùng album chia sẻ riêng hoặc ứng dụng nhắn tin có mã hóa đầu cuối, nơi chỉ người nhận giải mã được nội dung; cơ chế này được giải thích trong bài mã hóa end-to-end hoạt động như thế nào. Chuyên gia của HID trong bài trên Việt Nam News cũng nêu nguyên tắc chung cho dữ liệu sinh trắc học: xác minh người dùng ngay trên thiết bị và chỉ chia sẻ thông tin thực sự cần thiết. Áp dụng tinh thần đó cho đời sống số cá nhân, khuôn mặt và giọng nói của bạn nên được chia sẻ có chủ đích, không phải mặc định công khai.