Dark Web và Deep Web: Sự khác biệt mà bạn cần biết

Deep Web là mọi nội dung trên Internet mà công cụ tìm kiếm không lập chỉ mục, như hộp thư, tài khoản ngân hàng, cơ sở dữ liệu nội bộ hay trang cần đăng nhập. Dark Web chỉ là một phần rất nhỏ trong Deep Web, gồm các dịch vụ được cố ý ẩn và chỉ truy cập được qua mạng ẩn danh chuyên biệt. Nói gọn: mọi trang Dark Web đều thuộc Deep Web, nhưng phần lớn Deep Web là những thứ bình thường bạn dùng hằng ngày. Bài viết này làm rõ ba lớp của Internet, cách mỗi lớp vận hành và những ngộ nhận phổ biến.

Ba lớp của Internet theo cách nhìn phổ biến

Hình ảnh tảng băng trôi thường được dùng để minh họa, dù không hoàn toàn chính xác về tỷ lệ, nhưng giúp hình dung cấu trúc:

Surface Web (Web bề mặt)

Là các trang công khai mà Google, Bing hay Cốc Cốc thu thập và hiển thị trong kết quả tìm kiếm: báo điện tử, blog, trang giới thiệu doanh nghiệp, bài viết công khai trên mạng xã hội. Bạn không cần đăng nhập hay công cụ đặc biệt nào.

Deep Web (Web sâu)

Gồm mọi thứ nằm sau bức tường đăng nhập, biểu mẫu tìm kiếm hoặc bị chặn lập chỉ mục:

• Hộp thư email, tin nhắn riêng, tài liệu trên lưu trữ đám mây.
• Trang quản lý tài khoản ngân hàng, hồ sơ bệnh án điện tử, cổng dịch vụ công.
• Mạng nội bộ doanh nghiệp, hệ thống quản trị website.
• Cơ sở dữ liệu học thuật, thư viện số yêu cầu tài khoản.
• Nội dung có tệp robots.txt hoặc thẻ noindex yêu cầu công cụ tìm kiếm không lập chỉ mục.

Deep Web không có gì bí ẩn. Nó tồn tại vì quyền riêng tư và bảo mật: bạn không muốn hộp thư của mình xuất hiện trên Google.

Dark Web (Web tối)

Là tập hợp các trang và dịch vụ chạy trên mạng phủ (overlay network) như Tor hay I2P. Địa chỉ của chúng không phân giải qua hệ thống DNS thông thường, và cả người truy cập lẫn máy chủ đều được che giấu vị trí. Trình duyệt bình thường không mở được các dịch vụ này.

Bảng phân biệt nhanh

Dark Web vận hành như thế nào

Mạng Tor là nền tảng phổ biến nhất. Lưu lượng của người dùng được bọc trong nhiều lớp mã hóa và chuyển qua ba nút trung gian do tình nguyện viên vận hành trước khi tới đích. Mỗi nút chỉ biết nút liền trước và liền sau, không nút nào biết cả nguồn lẫn đích. Cơ chế này được giải thích chi tiết trong bài định tuyến củ hành trong trình duyệt Tor.

Với dịch vụ ẩn (onion service), cả máy chủ cũng nằm sau các nút trung gian, nên người truy cập không biết máy chủ đặt ở đâu. Địa chỉ dịch vụ được suy ra từ khóa mật mã chứ không phải tên miền đăng ký, vì vậy chúng trông như chuỗi ký tự ngẫu nhiên dài.

Ngoài Tor còn có I2P, một mạng ẩn danh phi tập trung thiết kế cho giao tiếp nội bộ trong mạng, xem thêm tại bài I2P Network. Freenet (nay là Hyphanet) là một ví dụ khác, tập trung vào lưu trữ phân tán chống kiểm duyệt.

Ai thực sự dùng Dark Web

Hình ảnh phổ biến về Dark Web gắn với chợ đen và tội phạm. Những hoạt động đó có thật và là lý do cơ quan thực thi pháp luật nhiều nước liên tục triệt phá các chợ ngầm. Tuy nhiên, công nghệ này cũng phục vụ nhiều mục đích chính đáng:

• Nhà báo và nguồn tin: nhiều tòa soạn lớn vận hành hệ thống nhận tài liệu ẩn danh trên mạng Tor để bảo vệ người tố giác.
• Người sống dưới kiểm duyệt: dùng mạng ẩn danh để tiếp cận thông tin bị chặn.
• Tổ chức muốn tiếp cận người dùng quan tâm quyền riêng tư: một số báo lớn và mạng xã hội có phiên bản dịch vụ onion chính thức.
• Nhà nghiên cứu bảo mật: theo dõi rò rỉ dữ liệu, mã độc và xu hướng tội phạm mạng để phòng thủ.

Những ngộ nhận thường gặp

"Deep Web là nơi nguy hiểm"

Sai. Bạn đang dùng Deep Web mỗi khi kiểm tra email. Nhầm lẫn này đến từ việc truyền thông dùng lẫn lộn hai khái niệm.

"Chỉ cần vào Dark Web là phạm pháp"

Ở nhiều quốc gia, việc dùng Tor tự thân không bị cấm. Điều phạm pháp là các hành vi cụ thể như mua bán hàng cấm, dữ liệu đánh cắp. Quy định khác nhau theo từng nước, nên cần tìm hiểu luật nơi bạn sống.

"Dark Web giúp ẩn danh tuyệt đối"

Không có công cụ nào đảm bảo ẩn danh tuyệt đối. Sai sót của người dùng, lỗ hổng phần mềm và phân tích lưu lượng đều có thể làm lộ danh tính. Nhiều vụ bắt giữ quản trị viên chợ ngầm xuất phát từ lỗi vận hành cơ bản chứ không phải phá được mã hóa.

"Dark Web chiếm phần lớn Internet"

Ngược lại, Dark Web là phần rất nhỏ. Hình ảnh tảng băng chìm đúng với Deep Web, không phải Dark Web.

Vì sao người dùng phổ thông nên hiểu khái niệm này

Hiểu đúng giúp bạn đánh giá tin tức chính xác hơn. Khi đọc "dữ liệu khách hàng bị rao bán trên Dark Web", bạn biết điều đó nghĩa là thông tin đã rời khỏi hệ thống của doanh nghiệp và được trao đổi trong cộng đồng tội phạm, khó thu hồi. Phản ứng đúng là đổi mật khẩu, bật xác thực hai lớp và cảnh giác với lừa đảo, không phải tò mò tìm cách vào xem. Phần phân tích rủi ro cụ thể được trình bày trong bài Dark Web và Deep Web: những rủi ro tiềm ẩn.

Tóm lại, Deep Web là phần riêng tư của Internet mà ai cũng dùng, còn Dark Web là một vùng nhỏ được thiết kế để che giấu, chứa cả công cụ bảo vệ tự do thông tin lẫn hoạt động tội phạm.